De geur van het verleden
Geschiedenis van café 't Gasthuys in Amsterdam
Waarom dompelen zoveel mensen zich zo graag onder in de gezellige sfeer van een café? Omdat er geen andere plaats is waar de zintuigen zo intens geprikkeld worden: de aanblik van een bonte stoet gasten; het geroezemoes van gesprekken vermengd met het ritme van de muziek; de geur en smaak van voedsel en drank die genoten worden. Wie zijn zintuigen wil prikkelen is bij 't Gasthuys aan het juiste adres. Bovendien kan zowel in het pand als de directe omgeving de geur van een rijk verleden worden opgesnoven.
14e eeuw
De Grimburgwal
In de Grimburgwal werd tijdens de 14e eeuw een versterking opgeworpen langs een natuurlijke waterloop (grim = ook wel grimmig = koud en nat) die tot 1425 de meest zuidelijke stadsgrens vormde.
In 1546 werd de Grimnessesluis aangelegd, in het verlengde van de Nes, om de Grimburgwal te kunnen afsluiten van de Amstel. Deze sluis, nog geschetst door Rembrandt, bleef bestaan tot hij in 1868 werd gesloopt. Zeven jaar eerder was een brug over de Grimburgwal aangelegd (nu deel van de Oude Turfmarkt, bij het standbeeld van Wilhelmina). De Nes loopt nog steeds tussen de bebouwing door tot aan het water, herinnerend aan de vroegere sluis.
Tot 1578
Kloosters
De levendige uitgaansbuurt rond het café werd tot de 17e eeuw 'Stille Zijde' genoemd omdat er tot ver in de 16e eeuw voornamelijk kloosters stonden. Het steegje direct naast het café, 'Het Gebed zonder End', herinnert nog aan deze tijd waarin aan het bidden geen einde leek te komen.
Toen Amsterdam in 1578 in één klap van een katholieke in een protestantse stad veranderde, was het gedaan met de kloosters, monniken en nonnen. Al zijn er rond de Oude Kerk nog veel vrouwen die 'de heer' toegewijd hun diensten aanbieden. Hun devotie heeft wel een iets lichamelijker karakter dan die van de maagdelijke 'bruiden van Jezus' uit vervlogen tijden.
Gasthuis = ziekenhuis
Het Binnengasthuis
De kloosters in Amsterdam maakten overal plaats voor woonhuizen, werkplaatsen en openbare gebouwen. Café 't Gasthuys dankt zijn naam aan het 'ziekenhuis' dat toen gevestigd werd aan de Grimburgwal, het zogenaamde 'Binnengasthuis', dat er nog staat.
Sinds het einde van de 20ste eeuw maakt het deel uit van de Universiteit van Amsterdam. Aangezien studenten alcohol geheel anders gebruiken dan verpleegsters doen, een goede ontwikkeling voor 't Gasthuys! Overigens, over alcohol gesproken: in Amsterdam werd al sinds de middeleeuwen veel bier geïmporteerd. Aan de 'bierkaai' bij de Oude Kerk, op een steenworp afstand van de Grimburgwal, werden vaten bier uit Duitsland gelost door potige kerels met wie je beter geen ruzie kon krijgen. De Nederlandse taal heeft er de uitdrukking 'vechten tegen de bierkaai' aan overgehouden, als aanduiding voor een bij voorbaat kansloos gevecht.
1870 · 1900 · 1930
Het pand in drie delen
Het oudste deel van 't Gasthuys, aan de Grimburgwal nr. 7, dateert uit ongeveer 1870. Later zijn het middenstuk (ca. 1900) aan het Gebed Zonder End nr. 8 en het achterdeel (ca. 1930) toegevoegd. Rond deze tijd had de tabaksindustrie voet aan de grond gekregen in het stadsdeel rond het pand. Waar in een ver verleden gebeden ten hemel stegen, trok nu dus tabaksgeur het hemelsblauw tegemoet.
In het achterpand van het huidige café werden tabaksbladeren op kleur gecontroleerd. Hierbij werd dankbaar gebruikgemaakt van de gelijkmatige lichtval aan de noordzijde van het pand. Inmiddels is de hele tabaksindustrie alweer 'in rook opgegaan'.
Sinds 6 november 1977
Het heden
Piet Römer, een van Nederlands bekendste acteurs, was de eerste uitbater van het café. Op 6 november 1977 kreeg hij van de gemeente een drankvergunning en toestemming om personeel achter de bar te laten werken. Deze is te bezichtigen op een 'ereplaats' achter in het café. Terecht, want wat is een café nu zonder deze twee zaken? Dan heeft het meer weg van een eh… klooster!
In 1979 kwam het café in het bezit van de vorige eigenaren en sinds januari 2025 is het overgenomen door een drietal collega's dat het café een warm hart toedraagt. Het heeft zich ontwikkeld tot een gezellige ankerplaats voor studenten, theaterbezoekers, toeristen en andere gasten. Er kan zowel een 'natje' als een 'droogje' genoten worden, en sinds de introductie van de eerste dagschotel in 1986 heeft 't Gasthuys een reputatie op te houden als eetcafé.
Het hele jaar rond is het er goed toeven: 's winters als de kachel brandt, en 's zomers op het caféterras als de zon uitbundig schijnt. En één ding is al ruim veertig jaar onveranderd: aan de Grimburgwal, in het hart van de oude stad, ligt een van de gezelligste cafés van Amsterdam!